• ۰۶ اردیبهشت ۱۳۹۳

    همه چیز درباره درمان ناباروری از زبان دکتر آخوندی

    باید توجه داشت فرق زن با مرد این است که در بدن مرد روزانه میلیون‌ها اسپرم تولید می‌شود. سیستم اسپرماتوژنز و تولید اسپرم مرد در بیضه‌هاست و به‌طور مرتب اسپرم ساخته می‌شود و در اپیدیدیم ذخیره می‌شود و در مرحله تخلیه میلیون‌ها اسپرم خارج می‌شوند. اگر میزان اسپرم براساس مقیاسی که who مطرح کرده است، پایین‌تر باشد یا تحرک و شکل مناسب نداشته باشد، عملا باروری اتفاق نمی‌افتد و باید از روش‌های کمکی استفاده کرد. همچنین تخمک هم باید در موقعیت مناسب قرار بگیرد تا توسط لوله‌های رحمی برداشت شود. بنابراین باید لوله‌های رحمی هم سالم باشند که اسپرم بتواند از آنها عبور کند و نیز تخمک بارور شده از طریق آنها به رحم برسد. از سوی دیگر، اگر جنین مشکل ژنتیکی داشته باشد نیز باروری را دچار اشکال می‌کند. در واقع عدم سلامت جنین هم می‌تواند دلیل عدم باروری باشد. بنابراین برای یک بارداری طبیعی همه این شرایط ‌باید وجود داشته باشد. در غیر این صورت، زوج برای باروری به کمک نیاز دارند. در این حالت، ابتدا لازم است نوع و علت مشکل دقیقا مشخص شود. البته پیش از اینها هم عوامل مختلفی می‌تواند در ناباروری دخیل باشد. برای مثال، مشکلات جسمی زن یا مرد هم می‌تواند روند بارداری را مختل کند. در واقع ممکن است زن و شوهر به برخی مشکلات فیزیولوژیک یا مربوط به سیستم ایمنی بدن دچار باشند. سدی که از عبور اسپرم از دهانه رحم، باروری تخمک و جایگزینی جنین در رحم جلوگیری می‌کند، هر کدام می‌تواند یک مانع جدی برای بارداری باشد. عوامل ژنتیکی، غدد و هورمون‌ها، استرس‌ها و مشکلات روانی، زمینه چاقی، نداشتن سیکل منظم قاعدگی و... را هم باید به عوامل زمینه‌ساز ناباروری اضافه کرد. بنابراین بارداری یک فرآیند پیچیده است که عوامل متعددی در آن دخیل هستند و برای قرار گرفتن در مسیر تشخیص و درمان مناسب، همسران باید به همه این عوامل توجه کنند و از آنها آگاه باشند. - ناهنجاری‌های جنینی در مادران 35 سال به بالا بیشتر دیده می‌شود. به همین دلیل به زنان توصیه می‌شود قبل از 35 سال اقدام به بارداری کنند. نکته مهم در این زمینه، ارتقای آگاهی مردم از عوامل موثر بر باروری است. زوج‌ها باید بدانند پس از مراجعه با این مشکل باید در روند مناسب تشخیص و درمان قرار گیرند تا وقت و هزینه خود را صرف اقدامات و درمان‌های نادرست نکنند. اگر یک زوج نابارور وقت خود را با مراجعه به پزشکان مختلف تلف کند و به یک مرکز تخصصی درمان ناباروری مراجعه نکند، در واقع عمر باروری خود را تلف کرده است. باید توجه داشت دوره باروری چندان طولانی نیست که بخواهند آن را با آزمون و خطا طی کنند. وقتی ما نتایج لقاح خارج رحمی را بررسی می‌کنیم، می‌بینیم تفاوت یک خانم 30 ساله با یک خانم 40 ساله از زمین تا آسمان است. در زنان 35 تا 25 ساله، احتمال موفقیت در هر بار لقاح خارج رحمی در یک مرکز درمان ناباروری خوب و معتبر 30 درصد است، اما در مراجعان 40 ساله، این احتمال پایین‌تر از 10 درصد است. - متاسفانه هنوز می‌بینیم برخی زنان و مردان از مشکل خود فرار می‌کنند یا با مراجعه به مراکز نامعتبر به مشکلات بیشتری دچار می‌شوند. یعنی به‌رغم از دست دادن زمان، تقبل هزینه‌های زیاد و تحمل اقدامات درمانی مختلف و نادرست، درمان نمی‌شوند و وقتی به یک مرکز درمان ناباروری خوب هم مراجعه می‌کنند، متوجه می‌شوند فرصت و امکانات زیادی را از دست داده‌اند. خاطرنشان می‌کنم در بررسی کشوری که از سوی مرکز ابن‌سینا انجام شد و گزارش آن دو ماه پیش ارائه شده، مشخص شد متاسفانه میزان ناباروری در کشور ما بسیار بالاست، بنابراین با توجه به شیوع بالا در کشور، آگاهی‌رسانی درست و دقیق به مردم اهمیت مضاعف می‌یابد. مقاله مرتبط با این طرح کشوری نیز آماده انتشار است و نشان می‌دهد شیوع ناباروری در ایران بیشتر از آمارهای جهانی است. - ما برای انجام این طرح آماری و اپیدمیولوژی ناباروری کشور، سخت کار و میلیون‌ها تومان پول هزینه کردیم. قبل از آن، متدلوژی کار را بیش از پنج نفر از متخصصان آمار و اپیدمیولوژی کشور تائید کردند. یکی از مسئولان اجرایی این طرح دکتر محمد بود که استاد نمونه و ممتاز دانشگاه تهران است. عملا همه ابعاد مربوط در این طرح دیده شد تا به گونه‌ای انجام شود که آمار دقیق و قابل استنادی داشته باشیم. مشخص شده است میزان جهانی ناباروری 12 تا 15 درصد است، در حالی که طبق این بررسی، این رقم در ایران حدود 20 درصد است. به عبارت دیگر، گفته می‌شود در جهان از هر هفت زوج یک زوج نابارور است، اما در ایران از هر پنج زوج یک زوج دچار این مشکل است و این آمار بسیار بالاتر از میزان جهانی و نگران‌کننده است. به‌رغم این‌که سن ازدواج در ایران پایین‌تر است و به هر حال یک کشور اسلامی هستیم و ارتباطات جنسی در چارچوب‌های مذهبی تعریف شده‌، ولی متاسفانه شیوع ناباروری بیشتر است. - این‌که بخواهیم بگوییم میزان ناباروری در کشور روزبه‌روز افزایش پیدا کرده است، صحیح نیست؛ زیرا آمار پیشین در این زمینه موجود نیست و نمی‌توان مقایسه کرد. - انگ و تابو هنوز به‌طور کامل از بین نرفته است. در ماه رمضان نیز مردم به پخش سریال «خداحافظ بچه» معترض شدند و می‌گفتند این طور که در فیلم مطرح شده نیست و این مشکلات درمان می‌شوند. همین اعتراضات باعث شد پایان سریال عوض شود. اما ما انتظار داشتیم در پایان سریال حداقل یک بحث کارشناسی برگزار شود تا اشکالات سریال از نظر علمی و اخلاقی اصلاح شود. متاسفانه برخی فکر می‌کنند وقتی جامعه با یک موضوع درگیر است، می‌توانند با یک سناریوی مرتبط با این موضوع، جذب مخاطب کنند؛ ولی نمی‌دانند درباره موضوعی به این مهمی نباید اشتباه و اطلاعات نادرست به مردم بدهند. به هر حال، خوشبختانه اکنون به شرط تکرار درمان تا 90 درصد شانس موفقیت وجود دارد. از طرف دیگر، در دنیا میزان ناباروری مردان بشدت در حال افزایش است که به همین نسبت، میزان زوج‌های نابارور افزایش هم پیدا می‌کند. در انگلستان، تحقیقی که حدود 20 سال پیش انجام شد، به صورت دقیق نشان داد از سال 1938 تا 1990، میزان اسپرم مردان از 113 میلیون در هر میلی‌لیتر به 66 میلیون در هر میلی‌لیتر کاهش پیدا کرده است. کشورهای دیگر هم همین آمار را نشان می‌دهند. بانک‌های اسپرمی که در دنیا وجود دارند نیز این کاهش را اعلام کرده‌اند. به تازگی وزارت بهداشت هند نیز گزارش داد میزان ناباروری مردان در این کشور بشدت افزایش پیدا کرده است و این افزایش را به ضایعات کارخانه‌ها و سموم شیمیایی مرتبط ‌دانست. - ما چون یک مرکز مرجع هستیم و زوج‌ها وقتی از جاهای دیگر نتیجه نمی‌گیرند به ما مراجعه می‌کنند، نمی‌توانیم به آمار خودمان بسنده کنیم. اما در مرکز ما بیش از 70 درصد موارد ناباروری، ناشی از عامل مردانه است. اما تنها پس از انجام طرح کشوری که به آن اشاره کردم، می‌توان در این باره اظهار نظر کرد. - بسیاری از عوامل و متغیرهای موثر هنوز بررسی نشده‌اند. عواملی که کشورها به عنوان عوامل موثر در کاهش باروری مطرح می‌کنند، بسیار متنوع است. یکسری از مشکلات به روند صنعتی شدن جوامع برمی‌گردد، ازجمله افزایش آلاینده‌های محیطی شامل آلاینده‌های آب، هوا و...، افزایش فلزات سنگین در آنها، استفاده مجدد از آب‌ها برای کشاورزی و بعد استفاده از محصولات کشاورزی و... همه این موارد زنجیره‌ای از عوامل خطرساز برای سلامت و بهداشت باروری را تشکیل می‌دهند. می‌توان گفت ممکن است بخش مهمی از شیوع بالای ناباروری در کشور ما ناشی از همین مشکلات باشد. جمعیت زیاد شهرها، میزان بالای تولید وسایل نقلیه غیراستاندارد، سوخت‌های آلاینده و.... مسائلی است که امروز ایران با آنها دست به گریبان است. در روزهای افزایش میزان آلاینده‌ها، خطر مرگ انسان نیز مطرح می‌شود چه رسد به ناباروری. - یکی از عوامل موثر امواج است که شامل همه امواج رادیویی، وای‌فای، ماکروویو و پارازیت‌ها می‌شود و می‌تواند تاثیرات منفی داشته باشد بویژه وقتی محققان توزیع جغرافیایی ناباروری را بررسی کردند، متوجه شدند همه نقاط میزان ناباروری یکسانی ندارند و این نشان می‌دهد روند صنعتی شدن بر بروز این مشکلات کاملا موثر است. - واقعیت این است که باید به هدف ازدواج و مفهوم زندگی مشترک فکر کنیم. خداوند می‌فرماید ما انسان را به صورت زوج آفریدیم و زوجین می‌توانند مکمل یکدیگر باشند و از طرف دیگر، اموال و اولاد را مایه امتحان بشر قرار داده است. به این ترتیب، الزاما هدف از ازدواج و زندگی مشترک، داشتن فرزند نیست. انسان به زندگی مشترک نیاز دارد و این یک نیاز طبیعی است، اما الزاما به داشتن فرزند نیازی ندارد؛ بنابراین به‌رغم تردیدهای پیش از ازدواج، بهتر است همه چیز را به آینده واگذار کنیم و بدانیم حتی وقتی در فقدان اسپرم، تخمک یا جنین مشکل داشته باشیم، می‌توانیم از درمان‌های جایگزین استفاده کنیم. در واقع، فرزند یک امر تبعی است که به دنبال ازدواج می‌آید. ما به خاطر داشتن فرزند نیست که ازدواج می‌کنیم، بلکه به تبع ازدواج است که می‌خواهیم فرزندی داشته باشیم. بنابراین، اگر در مسیر فرزند داشتن دچار مشکل شدیم، باید سعی کنیم راه‌ حلی برایش پیدا کنیم و مشکل را جبران کنیم. برای این جبران، حتی اگر راه‌های درمانی وجود نداشته باشد، می‌توان از مسیرهای جایگزین، همچون حضانت و فرزندخواندگی یا زندگی بدون فرزند استفاده کرد. - استادان علم اخلاق حساسیت نشان دادن قبل از ازدواج برای اطمینان از قدرت باروری را توصیه نمی‌کنند. ضمنا یادآور می‌شوم که براحتی مشخص نمی‌شود پیش از ازدواج، زن یا مرد نابارور است یا خیر و همچنین، صرف داشتن اسپرم یا سیکل قاعدگی مرتب نیز نشانه قطعی سلامت باروری و داشتن فرزند سالم نیست. بنابراین، نباید ازدواج را مقید به این موضوع کنیم. ممکن است در بحث پیشگیری از یکسری از بیماری‌ها، ما مشاوره ژنتیک را توصیه کنیم، اما قطعا بررسی وضعیت باروری و پیش از ازدواج را اخلاقی نمی‌دانم و معتقدم همسران باید امیدوار باشند اگر به مشکلی برخوردند، روش‌های درمانی و راه‌های جایگزین وجود دارد. - تکرار درمان بسیار مهم است. وقتی ناباروری را تعریف می‌کنیم، می‌گوییم ما انتظار داریم با توجه به آمار 20 درصدی، 80 درصد زوج‌ها بعد از ازدواج، در صورت علاقه به داشتن فرزند و داشتن ارتباطات منظم جنسی و بدون وسایل پیشگیری، در طول یک سال، بارور شوند. البته تعدادی از 20 درصد باقیمانده نیز در سال‌ دوم می‌توانند بارور شوند. البته به برخی افراد دارای شرایط خاص توصیه می‌کنیم که حتی یک سال هم منتظر نمانند و هرچه زودتر درمان‌ها را شروع کنند. فراموش نکنیم که یک سال یعنی 12 بار تکرار فرصت باروری. یعنی حتی در حالت طبیعی هم نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم بسرعت باروری حادث شود. خوشبختانه در حالت لقاح خارج رحمی، شانس بیشتر از حالت طبیعی است، زیرا جنین خوب انتخاب و منتقل می‌شود و در عین حال، تعداد بیشتری جنین به رحم منتقل می‌شود. البته همه اینها مستلزم این است که شرایط مهیا باشد و کار در مرکز ناباروری مناسب و خوب انجام شود. در مراکز تخصصی و کارآمد، درمان ناباروری شانس موفقیت در هر دوره درمان 30 تا 35 درصد است که در صورت ادامه درمان و تکرار دوره‌های درمانی شانس کلی موفقیت تا 90 درصد نیز افزایش می‌یابد، البته در برخی از مراکز، به دلیل کیفیت پایین خدمات، در هر دوره ممکن است شانس موفقیت درمان کمتر از 5 درصد باشد. به طورکلی انتظار داریم سه دوره درمان مداوم، در صورتی که زن در شرایط سنی مناسب باشد، ما را به نتیجه برساند. - امکان پیوند، پیوند تخمدان، ساخته شدن اسپرم یا تخمک از سلول‌های بنیادی و به شکل آزمایشگاهی و... افق‌های پیش رو است که به هر حال بشر تلاش می‌کند به آنها دسترسی پیدا کند. هرکدام از این موارد نیز مسائل شرعی، اخلاقی، حقوقی و... خاصی را به همراه دارد. به هر حال، علم نمی‌ایستد و پیشرفت می‌کند. امیدوارم در مقابل توسعه صنعتی، پیشرفت‌های علمی، با رعایت اصول اخلاق زیستی و پزشکی به کمک درمان ناباروری بیاید. - یادآور می‌شوم با وجود پیشرفت‌های فراوان، هنوز فقط حدود 20 درصد از زوج‌های نابارور برای درمان به مراکز درمان ناباروری مراجعه می‌کنند. مشکلات مالی اگر چه هزینه‌های ما در مقایسه با کشورهای دیگر بسیار پایین‌تر است. بی‌اطلاعی از روش‌های درمانی، حرکت در مسیرهای غلط و از دست دادن زمان تولید مثل، از جمله دلایل عدم ورود زوج‌های نابارور به روند درمان صحیح است. - حدود بیست و چند سال پیش پژوهشگاه رویان تاسیس شد و من هم یکی از موسسان آن بودم. زوج‌های مراجعه‌کننده عموما 38 سال به بالا بودند. مردان این خانواده‌ها فکر می‌کردند که با ازدواج مجدد مشکل حل می‌شود و بسیاری از آنها ازدواج‌های متعدد داشتند. وقتی نتیجه نمی‌گرفتند، در زمانی که کانون خانواده‌شان دچار تنش شده بود، مراجعه می‌کردند. اما امروزه می‌بینیم یک زوج در سن 20 سالگی یا حتی کمتر برای درمان مراجعه می‌کنند. این موضوع نشان می‌دهد اطلاع‌رسانی بخوبی صورت گرفته است، اما در برخی زمینه‌ها هنوز مشکل داریم؛ این‌که زوج نابارور به چه مراکزی باید مراجعه کنند، بهنگام تصمیم بگیرند و زمان را از دست ندهند، بدانند که سن زن در موفقیت درمان موثر است، مرد دخیل در ناباروری است، مرد نباید زن را مقصر بینگارد و او را قربانی کند و... از جمله مواردی هستند که هنوز جامعه بخوبی از آنها آگاه نیست و همچنین این‌که عواملی مثل سقط مکرر و عدم لانه گزینی جنین در رحم می‌تواند ریشه‌یابی شود، اندومتریوز می‌تواند باعث ناباروری شود و با مراجعه درست و بموقع می‌توان جلوی آن را گرفت و... نیز از نمونه‌های دیگر ضعف آگاهی عمومی است. وقتی مردم بدانند با مراجعه بهنگام به یک مرکز معتبر می‌توانند در مسیر تشخیص و درمان صحیح قرار گیرند، بسیاری از مشکلات حل می‌شود. شایسته است به نکته دیگری نیز اشاره کنم؛ در برخی موارد ناباروری صرفا ناشی از عدم ارتباط جنسی درست و مناسب است. گاهی می‌بینیم با این که سال‌ها از ازدواج زوجی می‌گذرد، نتوانسته‌اند نزدیکی داشته باشند. از این‌رو ما کلینیک سلامت جنسی را در مرکز درمان ابن سینا راه‌اندازی کردیم تا بتواند پاسخگوی مشکلات زوج‌ها در زمینه روابط جنسی باشد. - برای ما دردآور است که می‌بینیم دختری در سن 25 سالگی با دردی شدید و کشنده به مرکز درمان مراجعه می‌کند و بررسی‌های ما نشان می‌دهد که مشکل او اندومتریوز است و پزشکان تاکنون تشخیص نداده‌اند یا درمان او را به بعد از ازدواج، بعد از بچه‌دار شدن و... موکول کرده‌اند و باعث شده‌اند بیماری پیشرفت کند. این به تعویق انداختن درمان، ناشی از برخی باورهای نادرست یا نگرانی‌های اخلاقی خانواده است که ممکن است فرد را با مشکلات جدی و حتی ناباروری مواجه کند. همه این مسائل نشانگر لزوم آگاهی رسانی درست و مناسب درباره چگونگی پیشگیری از مشکلات، روش‌ها و خدمات درمانی موجود در کشور است.